Bedrohung des Bestands der katholischen Kirche im Reich. Strikte Beachtung der Kirchendisziplin, regelmäßige Durchführung von Provinzialsynoden und Visitationen. Vollzug der Dekrete des Tridentinums. Abstellung der Wahl und Postulation nicht qualifizierter und legitimierter Kandidaten in den Hstt.; Zulassung nur von Domkapitularen, die den tridentinischen Vorschriften entsprechen. Sofortmaßnahmen der Metropoliten gegen unzulässige Wahlen oder sonstige Verstöße gegen kanonische Vorschriften. Gründung von Priesterseminaren.

HHStA Wien, RK RTA 66a, fol. 326–329’ (Kop. Dorsv.:Madrutius cardinalis nomine serenissimi ad status catholicos. Uff dem reichstag zu Regenspurg übergeben 1594.) = Textvorlage. LAV NRW R, Kurköln VI Nr. 152, fol. 297–299 (Kop.) = B. TLA Innsbruck, SB RTA I (1594), unfol. (Kop.) = C.

Druck: Laemmer, Meletematum, 435–445 (aus vatikanischer Quelle. Überschr.:Propositio Cardinalis Madrutii Legati in Comitiis Ratisponae pro reformandis ecclesiis Germaniae.) = D12; Lünig, Reichsarchiv, Spicilegium ecclesiasticum, continuatio 3 [1. Abschnitt], 264–267 (Überschr.:Antrag des Päbstlichen Legaten, Cardinals Madrutii an die Reichs-Stände zu Regenspurg, die Reformation der Kirchen-Disciplin betreffend, de Anno 1594.)= D2.

Referiert bei Stieve, Politik I, 261 f. Vgl. Roberg, Türkenkrieg II, 221–223 (Anlass, Umstände, Inhalt, Problematik); Pastor, Geschichte XI, 246 f.

/326/ Sanctissimus dominus noster pontifex maximus pro paterna sua sollicitudine ad animum revocans passim in Germania unam ecclesiam post aliam praecipitem ferria, ex officio universalis sollicitudinis pariter compellitur diligenter expendere, qua ratione tantis iisb malis, quae cum certo exitio religionis catholicae et ecclesiarum ruina in ipsis visceribus ipsaque adeo substantia haerent et quasi iam iamquec erumpentia oculis cernuntur, in tempore occurraturd. Sperat autem inprimis occasione praesentium comitiorum imperialium auctoritate et prudentia principum ecclesiasticorume, de certis et opportunis rationibus in medium consuli posse, merito enim iudicat illos optime et gravitatemf ipsius rei perspectamg, eandemque, ut par est, maxime cordi habere.

Circa quod cum experientia ipsa et eventus nec non exempla ecclesiarum halberstadensis, magdeburgensis, bremensis atque aliarum evidenter demonstrent3, quam sit difficile, ecclesiash semel collapsas erigere atque in pristinum statum restituere. Idcirco (illarum cura et reductionis spe non abiecta) etiam atque etiam cogitandum venit, quibus potissimum modis divino auxilio vindicari possint ab interitu eae ecclesiae, in quibus adhuc per dei gratiam religionis catholicae observantia reliqua est.

Primum itaque satis per se patet nihil esse convenientius conservandis ecclesiis, quam omnibus modis prospicere, ut /326’/ in iis ecclesiastica disciplina et primaeva institutio sarta tecta retineaturi adhibita omni circumspectione, ne prophanis novitatibus vel ullis defectibus aut excessibus fenestra aperiatur, quibus constitutionum, ordinationum ac legum sacrarum vigor minuatur. Quod certe ab hisj ex officii debitok requiritur, qui tanquam in specula positi, divina dispositione periculosissimis temporibus ecclesiarum curam gerentes, ea omnia diligenter prospicere et arcere debent, quibus status ecclesiarum turbatur aut laeditur.

Quare facere non potest sua sanctitas, quin efficaciter hortetur illustrissimos et reverendissimos archiepiscopos, episcopos aliosque praelatos ecclesiasticos quoscunque, ut districti ac gravissimi dei iudicii memores periculosissimi et angelicis humeris formidabilis muneris debitum saepe animo recolant illudque deo eiusque gratiae se totos committentes, christiana charitate et sollicitudine exercere studeant, omnes vias ineundo, quibus impendentia mala et pugnae, quae foris intentanturl, propulsari simulque timores et defectus interni sedari et tolli possint. Id vero in amplissimo spiritualis regiminis campo multis modis, charitate et prudentia ducibus, secundum certissimas fidei et disciplinae ecclesiasticae regulas praestandum est, ac in specie tum per conciliorum provincialium et synodalium statis temporibus et pro rerum necessitatibus celebrationes, tum per diligentes visitationes et similia media ne- /327/ cessaria plane ad summovendumm ab ecclesia dei scandala et negligentias, quaen corpus ipsum ecclesiae evidenter deformant nudumque exponunt gravissimis damnis et laesionibus, quae per infinitas haereses ac sectas infliguntur.

Ut autemo maiore cum fructu excolendae ecclesiae cura suscipiatur, hortatur inprimis sua sanctitas, ut omni promptitudine sacri concilii tridentini observantiam amplectanturp, cum illius salutaris directio multis in partibus ecclesiae dei innumerabilia beneficia et spiritualia ornamenta protulerit: quod idem in Germania eventurum speratur, siquidem eius observatio debitis modis ita instituatur, ut omnes reipsa animadvertant, praefulgentes auctoritate et potestate integri ecclesiastici corporis splendorem ac puritatem serio concupiscere.

Quandoquidem vero notorium est, ecclesiis non paucis interitus causam fuisse absurdas postulationes et electiones personarum legitimas qualitates non habentium secundum praescriptum constitutionum ecclesiasticarum ipsiusque legis divinae, operae pretium est remedium adhiberi iis incommodis, quae gravissima proficiscuntur a capitulis et canonicorum praecipuis collegiis, quae praerogativa electionis gaudent. Nisi enim electio firmis et bonis regulis dirigatur vel si conferaturq in personas externam tantum dignitatem et potentiam appetentes parumque servicium dei et beneficiumr ecclesiarum ac religionis catholicae, cui consecratae sunt, /327’/ observantiam curantes, irreparabilia damna consequi necesse est, cum ingenti Christi salvatoris nostri sanguine redemptarum animarum periculo et iactura.

Cum etiam ecclesiarum dignitas, maiestas et gubernatio, in qua capitula non minimas partes obtinent, conditiones, qualitates et merita condigna pro tanto munere postulent, omnibus modis elaborandum videtur, ut iuxta sacrorum canonum et conciliis tridentini dispositionem et laudabiles ecclesiarum consuetudines et approbata statuta, quae sacris canonibus non repugnantt, aetas, doctrina, vita et conversatio ipsorum vocationi ac muneri et ecclesiarum celebritati, quantum fieri potest, respondeatu, ita ut canonici veram formam senatus ecclesiastici representent, qui episcopis et praelatis in sanctissimae functionis exercitio assistant, non resistant, quique occurrente electionum occasione sincere, prudenter et utiliter pro tantae rei necessitate officiumv faciant.

Ac proinde metropolitanos, episcopos et ipsos adeo canonicos ea omnia considerare et promovere decet, quae ad huius ordinis splendorem, dignitatem ac puritatem spectant, quando in illisw congrua dispositione maxime ecclesiarum utilitas ac illarum conservatio innitatur.

Et cum metropolitanis ex officii ipsorum eminentia incumbat providere, ne ecclesiae comprovinciales detrimentis tam inx spiritualibus quam temporalibus afficiantur, illos maxime /328/ invigilarey decet his temporibus, ne cum religionis detrimento et ipsorum iurisdictionis iactura per absurdas et damnatas postulationes et electiones aut alios modosz suffraganeae ecclesiae in pericula coniicianturaa aut ab antiquo statu suoab dimoveantur. Et si quid tale attentari cognoverint, omnibus modis impendenti malo iuxta sacrorum canonum dispositionem tempestive occurrentac. In quo contumatia se obiiciente procul dubio caesareae maiestatis autoritatem pro ipsorum officii executione et ecclesiarum debita conservatione pie et benigne promptam habituros sead non dubitent.

Non minus quoque confidit sua sanctitas illustrissimos ac reverendissimos metropolitanos, episcopos ac praelatos maiores fideliter secum reputare, quanti his temporibus intersit verae doctrinae rationem haberi, ut ea tamquam in candelabro praefulgente, errantes et quasi in labyrintho haeresum praesentis seculi deviantes ad ecclesiae gremium invitenturae, dum in ea vident uniformem et perpetuam doctrinam lucere eademque opere obedienter ecclesiae filiiaf in summa rerum omnium licentia et perturbatione in sancta fide catholica retineanturag et magis magisque confirmenturah. De quo ut semper, ita in praesentia maxime est cogitandum atque praestandum, ut in posterum doctorum et bonorum in vinea domini operariorum copia suppetat. /328’/ Ad quod maxime conducere videtur, si ab archiepiscopis, episcopis et praelatis bona seminaria fundentur et utiles deiai ministri educentur, qui doctrina simul et exemplo praeesse discant.

Quae omnia, cum ad conservationem spiritualis hierarchiae et religionis pertineant, promittit sibi sua sanctitas, neminem commissurum, ut in se fervor et zelus desideretur praesenti ipsarum ecclesiarum neccesitati conformis, quae profecto nulla alia ratione conservari et ad eum finem, propter quemaj initio fundatae et dicatae fuerunt, dirigi possunt.

Caeterum cum iam reipsa compertum sit, aliquos principes ecclesiasticos magno emolumento et honore ecclesias et dioecesesak suas expurgasse et optimis institutis firmasse et constabilisse: Eo magis sperandum est, tam eos ipsos, quam eorum exemplo alios promptius sacrorum canonum et concilii tridentini observationem amplexuros, maxime cum id ipsum inevitabilisal quaedam necessitas requirat. In quo si pro ratione horum temporum et diversitate regionum ac locorum casus aliqui se offerant, qui moderatione, dispensatione vel provisione aliqua indigeant, quae a sanctitate sua peti debeatam, in eo quotiescunque requiretur, paterno plane affectu curabit, quicquid ad utilem sanctarum et /329/ bonarum determinationum exequutionem faciet: necque quicquam in se desiderari patietur, quod ad utilem etan fructuosam officii pastoralis exequutionemao et convenientem directionem spiritualis semitae vel progressus pertinere poterit. Ut demum intimiap animi affectu deum bonorum omnium datorem comprecatur, ut in istis publicis religionis sanctae necessitatibus sua gratia tam sibi quam omnibus in tantae sol[l]icitudinis partem vocatis ita adsit, ut cum ipsius nominis laude, illius quoque domus decorem et dilexisse et concupivisse ardenter videri possintaq.